Gen. Józef Bem – bohater węgierskiej wojny o niepodległość
2026-03-20
Józef Bem urodził się w 1794 r. w Tarnowie. Miał zaledwie rok, gdy Polska została ostatecznie podzielona między trzy sąsiednie mocarstwa.
W wieku piętnastu lat trafił do szkoły artyleryjskiej w Warszawie, która była wówczas stolicą utworzonego przez Napoleona Księstwa Warszawskiego. Później studiował inżynierię wojskową. W czasie wyprawy Napoleona przeciw Rosji służył w artylerii armii polskiej w randze podporucznika. Za odwagę odznaczono go Krzyżem Oficerskim. Po klęsce Napoleona wycofał się na rodzinny majątek.
W 1815 r., zgodnie z postanowieniami kongresu wiedeńskiego, zgłosił się do artylerii nowo utworzonego wojska Królestwa Polskiego pozostającego pod zwierzchnictwem carskim. Zaangażował się także w patriotyczny ruch młodych oficerów polskich. Został jednak uwięziony i usunięty z armii, po czym przez pięć lat ponownie prowadził życie prywatne na majątku rodzinnym.
W 1830 r. przyłączył się do powstania przeciw carowi. Decydująca bitwa rozegrała się pod Ostrołęką, gdzie w długim i krwawym starciu przewagę zdobyły wojska rosyjskie. Brawurowa szarża kawalerii pod dowództwem Bema umożliwiła jednak wycofanie się resztek oddziałów polskich z pola bitwy. Za ten czyn został awansowany na generała. Jego odważna szarża przyniosła mu wielką sławę. W 1849 r. Sándor Petőfi przywołał ten czyn jako przykład bohaterstwa w swoim wierszu „Armia siedmiogrodzka”.
Bem na Węgrzech
Po klęsce powstania Bem osiadł w Paryżu, gdzie napisał kilka prac z zakresu nauk wojskowych. Gdy w 1848 r. w wielu stolicach Europy wybuchły rewolucje, był już gotów do działania. W październiku 1848 r. stanął na czele powstańców w Wiedniu i walczył do ostatniej chwili. Liczył na to, że armia węgierska dotrze do Wiednia i połączy się z jego oddziałami. Plan ten nie powiódł się, ponieważ wojska węgierskie zatrzymały się na granicy austriacko-węgierskiej. Wówczas Bem udał się na Węgry.
Lajos Kossuth mianował go dowódcą armii węgierskiej w Siedmiogrodzie. Dysponując niewielkimi i słabo wyposażonymi oddziałami, odnosił tam spektakularne sukcesy. Wygrał jedną bitwę po drugiej i ostatecznie wyzwolił cały Siedmiogród spod okupacji habsburskiej. Po tych zwycięstwach planował pomaszerować na północ i po przełamaniu Karpat wzniecić powstanie polskie na terytorium Rosji. Nie było to jednak możliwe, gdyż w międzyczasie na Węgry wkroczyła również armia rosyjska.
Pod koniec lipca 1849 r. jego sytuacja stała się dramatyczna. Armia Bema nie była w stanie przeciwstawić się przeważającym siłom przeciwnika i 31 lipca poniosła ciężką klęskę pod Segesvár (dziś Sighișoara w Rumunii). W bitwie tej poległ także Sándor Petőfi. Następnie Bem udał się do Aradu (dziś w Rumunii), gdzie przejął dowództwo nad armią węgierską. Pod Temesvárem (dziś Timisoara w Rumunii) starł się z 50-tysięczną armią austriacką generała Haynaua liczącą około 70 tysięcy żołnierzy. Bitwa zakończyła się klęską wojsk węgierskich, a Bem został ranny. Powstanie upadło.
Bem wraz z kilkoma tysiącami węgierskich honwedów, wśród których było wielu Polaków, schronił się w Turcji. Pod nazwiskiem Murad Pasza został mianowany dowódcą twierdzy w Aleppo w randze generała. Zajmował się tam reorganizacją armii według europejskich wzorów oraz umocnieniem obrony miasta. W jego otoczeniu znajdowało się wielu Węgrów i Polaków. W Aleppo stoczył także swoją ostatnią bitwę przeciw powstańcom arabskim. Pod koniec 1850 r. zmarł na malarię, mimo starań lekarzy węgierskich. Został pochowany w Aleppo.
Pamięć o Bemie
17 października 1880 r. odsłonięto w Marosvásárhely (dziś Târgu Mureș w Rumunii) pierwszy pomnik Bema na Węgrzech. Po przejęciu władzy przez Rumunię po I wojnie światowej pomnik został w 1919 r. obalony i zaginął. W 1897 r. artyści polscy, węgierscy i niemieccy stworzyli monumentalne dzieło „Panorama Siedmiogrodzka”, na którym przedstawiono także Bema, ukazując jego zwycięstwo pod Nagyszebenem (Sibiu).
W 1929 r. prochy Bema sprowadzono do Polski. W drodze kondukt żałobny zatrzymał się w Budapeszcie, gdzie trumna została wystawiona przed Muzeum Narodowym. Ostatecznie kamienny sarkofag ustawiono na sześciu kolumnach w Tarnowie.
W II dzielnicy Budapesztu jego imię noszą ulica i plac, na placu Bema od maja 1934 r. stoi jego pomnik. Odcinek prawego brzegu Dunaju między mostami Małgorzaty i Łańcuchowym nazwano w 1950 r. – w setną rocznicę jego śmierci – Nabrzeżem Bema. Pomnik jest ważnym miejscem pamięci Polaków na Węgrzech. To właśnie tam 23 października 1956 r. rozpoczęła się rewolucja węgierska.
W 1958 r. powstało Polskie Stowarzyszenie Kulturalne im. Józefa Bema na Węgrzech, które do dziś prowadzi aktywną działalność w środowisku Polonii.
Portret Bema znalazł się również na polskich banknotach o nominale 10 złotych z serii wprowadzonej w 1982 r.