Panowanie Izabeli Jagiellonki i Jana II Zygmunta Zápolyi
2026-03-17
Izabela, koronowana na królową Węgier, w 1540 r. urodziła Jana Zygmunta, a wkrótce potem zmarł Jan Zápolya. Król jeszcze przed śmiercią zaprzysiągł swych stronników, że wybiorą Jana Zygmunta na króla i utrzymają w ręku wschodnią część kraju.
Na wieść o tym Ferdynand Habsburg wyruszył przeciw Budzie, aby przejąć panowanie nad całym państwem. Obrońcy twierdzy, wśród nich Izabela i mały Jan, długo stawiali opór, aż w 1541 r. zjawił się Sulejman z wojskiem i – powołując się na obietnicę daną Zápolyom, że obroni ich przed Ferdynandem – zajął Budę.
Królowa znalazła się w wyjątkowo trudnej sytuacji. Państwo rozpadło się na trzy części, sułtan wygnał ją z Budy, choć pozostawił jej wschodnią część kraju i Siedmiogród.
Izabela i syn urządzili się w Gyulafehérvár (dziś Alba Iulia), gdzie królowa starała się zorganizować dwór na wzór krakowski. Sulejman nie obsadził militarnie obszaru podległego Izabeli, lecz podzielił go na trzy sandżaki.
Ferdynandowi ostatecznie w 1551 r. udało się wypędzić królową z Siedmiogrodu; odtąd przez blisko sześć lat Izabela żyła wraz z synem Janem w Polsce.
Sułtan źle przyjął habsburskie zajęcie Siedmiogrodu, dlatego w latach 1551–1552, poprzez liczne oblężenia, usiłował zdobyć jak najwięcej twierdz pogranicznych (por. romantyczna powieść Gézy Gárdonyiego Gwiazdy Egeru), po czym zmienił taktykę i próbował przekonać szlachtę siedmiogrodzką do ponownego wezwania Izabeli i jej syna. Turcy zaczęli określać Jana Zygmunta mianem „króla Siedmiogrodu i Węgier”. W 1556 r. sułtan osiągnął swój cel: Izabelę Jagiellonkę i Jana Zygmunta wezwano z powrotem do Siedmiogrodu.
W ten sposób Siedmiogród stał się formalnie terytorium zdobytym przez Turków i zobowiązanym do płacenia trybutu, zachowując jednak liczne przywileje. Stopień jego samorządności był znacznie większy niż w latach czterdziestych XVI w.
Powrót Izabeli i Jana Zygmunta oraz ich praca organizacyjna miały ogromne znaczenie dla przyszłości Siedmiogrodu. Wówczas ukształtował się ustrój polityczny księstwa. W 1566 r. na spotkaniu w Zimony (dziś Zemun w Serbii) sułtan uznał także prawo swobodnego wyboru wojewody. Po śmierci królowej w 1559 r. Jan Zygmunt rządził już samodzielnie. Rok przed śmiercią obrano go księciem. Pierwszy książę Siedmiogrodu był więc po kądzieli Polakiem, a dzięki latom spędzonym w Polsce posiadał także polską kulturę polityczną. Jan zmarł w 1572 r., a jego następcą został Stefan Batory, którego niebawem wybrano również królem Polski.
