DŹWIĘKI I OBRAZY NARODU – HISTORIA WĘGIERSKIEJ MUZYKI, SZTUKI I NARODOWEJ WYOBRAŹNI
Między Wschodem a Zachodem – narodziny sztuki i muzyki węgierskiej (od średniowiecza do XVIII wieku)
Historia sztuki i muzyki węgierskiej jest nierozerwalnie związana z położeniem kraju na styku kultur Wschodu i Zachodu. Od momentu osiedlenia się Madziarów w Kotlinie Karpackiej pod koniec IX wieku, ziemie węgierskie stawały się miejscem spotkania wpływów bizantyjskich, słowiańskich, niemieckich, włoskich i osmańskich. Szczególnie ważnym momentem było przyjęcie chrześcijaństwa przez króla Stefana I (ok. 975-1038), które włączyło Węgry do kręgu cywilizacji zachodnioeuropejskiej. Powstające klasztory, katedry i szkoły stały się pierwszymi ośrodkami rozwoju sztuki oraz muzyki sakralnej. W tym okresie dominował chorał gregoriański, który na wiele stuleci ukształtował muzyczną kulturę kraju.
W średniowieczu sztuka węgierska rozwijała się głównie pod patronatem Kościoła i dworu królewskiego. Powstawały liczne świątynie romańskie i gotyckie, a ich wyposażenie wykonywali artyści sprowadzani z Europy Zachodniej. Jedną z najważniejszych postaci kultury humanistycznej był Janus Pannonius (1434-1472), poeta, biskup i uczony, uznawany za najwybitniejszego przedstawiciela węgierskiego renesansu literackiego. Jego łacińskie Elegie i Epigramaty świadczyły o silnych związkach Węgier z włoską kulturą humanistyczną.
Prawdziwy rozkwit sztuki nastąpił za panowania Macieja Korwina (1443-1490), jednego z najwybitniejszych władców Europy Środkowej. Król ten zgromadził na swoim dworze włoskich architektów, rzeźbiarzy i humanistów, dzięki czemu ówczesna Buda stała się pierwszym znaczącym centrum renesansu na północ od Alp. Szczególnym symbolem tego okresu była słynna Bibliotheca Corviniana, jedna z największych bibliotek renesansowej Europy. Na dworze królewskim działali między innymi włoski miniaturzysta Francesco Rosselli (1445-1513) oraz architekt Aristotele Fioravanti (ok. 1415-1486), którzy przyczynili się do upowszechnienia włoskich wzorców artystycznych na Węgrzech.
Dynamiczny rozwój kultury został zahamowany przez postępującą ekspansję Imperium Osmańskiego. Po klęsce pod Mohaczem w 1526 roku i podziale kraju sztuka węgierska znalazła się pod wpływem dwóch odmiennych cywilizacji: habsburskiej i tureckiej. W architekturze pojawiły się elementy orientalne, zwłaszcza łaźnie, meczety i budowle użytkowe. Jednocześnie utrzymywały się tradycje europejskiego renesansu i baroku, szczególnie na terenach kontrolowanych przez Habsburgów.
W muzyce węgierskiej przez wiele stuleci szczególnie istotna była tradycja ludowa. Charakterystyczne melodie wywodzące się z kultury pasterskiej i wojskowej przenikały do muzyki dworskiej oraz miejskiej. Już w średniowieczu wyodrębnił się też węgierski śpiew ludowego, który różnił się od tradycji zachodnioeuropejskiej.
W XVII i XVIII wieku coraz większą rolę odgrywała muzyka instrumentalna. Istotnym jej przedstawicielem był Pál Esterházy (1635-1713), arystokrata, kompozytor, a także mecenas sztuki. Jego zbiór utworów religijnych Harmonia Caelestis należy do najważniejszych dzieł muzyki barokowej na Węgrzech. Rodzina Esterházych także przez kolejne pokolenia wspierała artystów i muzyków, rozwijając jeden z najważniejszych ośrodków kulturalnych Europy Środkowej.
Warto wspomnieć także o Gregorze Josephie Wernerze (1693-1766), kompozytorze działającym na dworze Esterházych, którego dzieła religijne i instrumentalne przygotowały grunt pod rozwój klasycyzmu. Jego następcą został Joseph Haydn (1732-1809), związany przez większość życia z węgierskim dworem Esterházych. Do najważniejszych utworów Haydna należą Symfonia nr 94 „Niespodzianka”, oratorium Stworzenie świata, a także liczne kwartety smyczkowe, które wywarły ogromny wpływ na rozwój muzyki europejskiej.
Do najwybitniejszych twórców sztuki barokowej należał natomiast Ádám Mányoki (1673-1757), portrecista niezwykle ceniony na dworach Europy Środkowej. Jego najbardziej znanym dziełem pozostaje portret księcia Ferenca II Rakoczego (1676-1735), przywódcy powstania antyhabsburskiego i jednego z najważniejszych bohaterów narodowych Węgier.
Od średniowiecza do końca XVIII wieku sztuka i muzyka węgierska rozwijała się pod wpływem wielkich przemian politycznych: chrystianizacji, renesansowego otwarcia na Włochy, walk z Imperium Osmańskim oraz dominacji Habsburgów. Pomimo tych zewnętrznych wpływów zachowała własny charakter, oparty na silnym poczuciu odrębności kulturowej i bogatej tradycji ludowej. To właśnie te fundamenty pozwoliły w XIX wieku narodzić się nowoczesnej kulturze narodowej, która miała wydać takich twórców jak Ferenc Liszt, Béla Bartók czy Zoltán Kodály.
Naród w poszukiwaniu własnego głosu – romantyzm, folklor i budowa tożsamości narodowej w XIX wieku
XIX wiek był dla Węgier okresem intensywnego poszukiwania własnej tożsamości narodowej. Kultura, podobnie jak polityka, stała się narzędziem walki o zachowanie odrębności wobec dominacji monarchii Habsburgów. Wydarzenia związane z Wiosną Ludów 1848 roku oraz późniejsze dążenia niepodległościowe wywarły ogromny wpływ na rozwój sztuki i muzyki. Artyści coraz częściej odwoływali się do historii, tradycji ludowej i języka narodowego, tworząc fundament nowoczesnej kultury węgierskiej.
W malarstwie szczególną rolę odegrał Miklós Barabás (1810-1898), jeden z najwybitniejszych portrecistów epoki. Jego obrazy dokumentowały życie politycznej i intelektualnej elity Węgier, a zarazem budowały wizualny obraz rodzącego się narodu. Do jego najważniejszych dzieł należą liczne portrety Lajosa Kossutha, przywódcy rewolucji 1848 roku, oraz przedstawicieli arystokracji i mieszczaństwa węgierskiego.
Znaczącą postacią był także Viktor Madarász (1830-1917), przedstawiciel malarstwa historycznego. W swoich obrazach sięgał do dramatycznych wydarzeń z dziejów Węgier, podkreślając bohaterstwo i dążenie do wolności. Jego najbardziej znane dzieło, Płacz László Hunyadiego (Siralomház), stało się symbolem narodowego cierpienia i walki o niepodległość.
W drugiej połowie XIX wieku coraz większe znaczenie zyskiwał również Mihály Munkácsy (1844-1900), uznawany za jednego z najwybitniejszych malarzy w historii Węgier. Międzynarodową sławę przyniosły mu realistyczne kompozycje społeczne, takie jak Ostatni dzień skazańca oraz monumentalny cykl religijny obejmujący obrazy Chrystus przed Piłatem, Ecce Homo i Golgota. Swoją twórczością pokazywał, że sztuka węgierska może być jednocześnie narodowa i europejska.
Równolegle rozwijała się architektura, która stała się jednym z najważniejszych narzędzi budowania prestiżu narodu. Szczególnym twórcą był Miklós Ybl (1814-1891), autor wielu reprezentacyjnych budowli Budapesztu. Jego największym osiągnięciem pozostaje Węgierska Opera Narodowa, do dziś uznawana za jeden z symboli stolicy. Budowa monumentalnych gmachów publicznych miała też podkreślać aspiracje nowoczesnego narodu i rosnące znaczenie Węgier w monarchii austro-węgierskiej.
Jeszcze większy wpływ na kształtowanie świadomości narodowej wywarła muzyka. W XIX wieku Węgrzy poszukiwali własnego języka muzycznego, który odróżniałby ich od tradycji niemieckiej czy austriackiej. Szczególne miejsce zajmuje tutaj Ferenc Liszt (1811-1886), jeden z najwybitniejszych pianistów i kompozytorów epoki romantyzmu. Chociaż większość życia spędził poza ojczyzną, konsekwentnie podkreślał swoje węgierskie korzenie. Najbardziej znanym cyklem jego utworów są Rapsodie węgierskie, inspirowane muzyką ludową i tradycją verbunkos. Do wybitnych dzieł Liszta należą również Sonata h-moll, oraz poematy symfoniczne Preludia i Mazeppa.
Istotną rolę odegrał również Ferenc Erkel (1810-1893), twórca węgierskiej opery narodowej. To właśnie on skomponował muzykę do hymnu narodowego Węgier (Himnusz), który do dziś pozostaje jednym z najważniejszych symboli państwowych. Jego opery Hunyadi László i Bánk bán odwoływały się do historii kraju, ukazując bohaterów walczących o wolność i godność narodową.
W muzyce popularne były także utwory inspirowane tradycją cygańską i ludową, które dla wielu Europejczyków stały się muzycznym symbolem Węgier. W rzeczywistości romantyczni kompozytorzy często łączyli autentyczny folklor z miejską kulturą muzyczną, tworząc nowy styl utożsamiany z narodowym charakterem kraju. Zjawisko to odegrało ogromną rolę w popularyzacji kultury węgierskiej poza granicami państwa.
W drugiej połowie XIX wieku sztuka i muzyka coraz silniej wiązały się z procesami społecznymi. Dynamiczny rozwój Budapesztu, industrializacja oraz wzrost znaczenia klasy średniej stworzyły nowe środowisko dla działalności artystycznej. Powstawały liczne teatry, galerie, stowarzyszenia artystyczne i instytucje muzyczne, które wspierały rozwój krajowej kultury. Artyści i kompozytorzy stawali się nie tylko twórcami dzieł, lecz także ambasadorami idei narodowej.
Pod koniec XIX wieku kultura węgierska weszła na najwyższy poziom rozwoju i zdobyła uznanie w całej Europie. Malarstwo historyczne, architektura reprezentacyjna oraz muzyka inspirowana folklorem stworzyły podstawy nowoczesnej tożsamości narodowej. Dziedzictwo tego okresu stało się jednocześnie punktem wyjścia dla kolejnego pokolenia twórców, którzy na przełomie XIX i XX wieku połączyli tradycję narodową z nowoczesnymi nurtami europejskiej awangardy.
Modernizm i awangarda – złoty wiek kultury węgierskiej na przełomie XIX i XX wieku
Przełom XIX i XX wieku był jednym z najważniejszych okresów w historii kultury węgierskiej. Dynamiczny rozwój Budapesztu, zmiany społeczne oraz wzrost znaczenia inteligencji sprawiły, że Węgry stały się jednym z najważniejszych centrów artystycznych Europy Środkowej. Twórcy coraz śmielej sięgali po nowe środki wyrazu, jednocześnie poszukując inspiracji w rodzimej tradycji ludowej. Dzięki temu powstało niezwykłe połączenie nowoczesności i narodowej tożsamości, które ukształtowało oblicze węgierskiej sztuki oraz muzyki XX wieku.
Jednym najważniejszych twórców tego okresu był architekt Ödön Lechner (1845-1914), nazywany często „węgierskim Gaudím”. Dążył on do stworzenia narodowego stylu architektonicznego, łącząc secesję z motywami ludowymi oraz ornamentyką inspirowaną kulturą wschodnią. Do jego najwybitniejszych realizacji należą Muzeum Sztuki Użytkowej w Budapeszcie (1896), Instytut Geologiczny (1899) oraz Gmach Kasy Oszczędnościowej Pocztowej (1901). To właśnie te budynki do dziś uchodzą za ikony węgierskiej secesji.
Równolegle rozwijało się malarstwo nowoczesne. Jednym z jego prekursorów był Károly Ferenczy (1862-1917), współtwórca słynnej kolonii artystycznej w Nagybánya (Baia Mare). Jego obrazy Kazanie na górze, Październik czy Malarz i modelka reprezentują nurt impresjonistyczny i symbolistyczny. Dzięki niemu malarstwo węgierskie otworzyło się na najnowsze tendencje europejskie.
Ważną postacią był także József Rippl-Rónai (1861-1927), związany z francuską grupą Nabis. Jego dzieła, takie jak Ojciec i wuj Piacsek przy czerwonym winie, Kobieta w czerwonej sukni oraz liczne portrety mieszczaństwa, wprowadzały do sztuki węgierskiej elementy postimpresjonizmu i modernizmu.
Jeszcze dalej poszedł Lajos Kassák (1887-1967), malarz, grafik, poeta i teoretyk awangardy. Był propagatorem konstruktywizmu oraz ekspresjonizmu, a także twórcą wpływowego czasopisma MA, które integrowało środowiska artystycznej awangardy. Jego działalność pokazywała, że sztuka może być nie tylko estetycznym doświadczeniem, ale również narzędziem społecznego i politycznego komentarza.
Największe znaczenie międzynarodowe osiągnęła jednak muzyka. Jej najwybitniejszym przedstawicielem był Béla Bartók (1881-1945), jeden z najważniejszych kompozytorów XX wieku. Bartók wraz ze współpracownikami odbywał liczne wyprawy badawcze, dokumentując pieśni ludowe Węgier, Rumunii, Słowacji i Bałkanów, a zebrany materiał stał się fundamentem jego twórczości. Do najważniejszych dzieł kompozytora należą Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i czelestę (1936), Koncert na orkiestrę (1943), Zamek Sinobrodego (1911) oraz Mikrokosmos, cykl utworów pedagogicznych dla pianistów. Bartók stworzył unikalny język muzyczny, łącząc folklor z nowoczesnymi rozwiązaniami harmonicznymi.
Bliskim współpracownikiem Bartóka był Zoltán Kodály (1882-1967). Podobnie jak on prowadził badania nad muzyką ludową i dążył do zachowania tradycyjnego dziedzictwa narodowego. Jego najbardziej znane kompozycje to Psalmus Hungaricus (1923), Tańce z Galánty (1933) oraz Háry János (1926). Ogromne znaczenie miała także opracowana przez niego Metoda Kodálya, która do dziś jest wykorzystywana w edukacji muzycznej na całym świecie.
W pierwszej połowie XX wieku wielką popularność zdobył również Ernő Dohnányi (1877-1960), pianista, dyrygent i kompozytor. Wśród jego najważniejszych dzieł znajdują się Wariacje na temat pieśni dziecięcej op. 25, I Symfonia d-moll oraz liczne utwory kameralne. Jego twórczość stanowiła pomost między romantyzmem a nowoczesnością.
Odmienny charakter reprezentowała natomiast twórczość Franza Lehára (1870-1948), urodzonego na terenie ówczesnych Węgier kompozytora operetkowego. Jego Wesoła wdówka (1905) stała się światowym przebojem i jednym z najbardziej rozpoznawalnych dzieł gatunku. Do dziś też pozostaje symbolem kultury monarchii austro-węgierskiej.
Na rozwój sztuki wpływały również wydarzenia polityczne. Powstanie Austro-Węgier w 1867 roku stworzyło warunki do modernizacji Budapesztu i rozwoju instytucji kultury. Jednocześnie wielu twórców szukało odpowiedzi na pytanie o narodową tożsamość Węgrów w szybko zmieniającym się świecie. Folklor, historia i kultura ludowa stały się dla nich źródłem inspiracji równie ważnym jak najnowsze prądy artystyczne płynące z Paryża, Wiednia czy Berlina.
To właśnie na przełomie XIX i XX wieku kultura węgierska osiągnęła pełną dojrzałość. Artyści i muzycy nie tylko uczestniczyli w europejskich przemianach estetycznych, lecz także współtworzyli nowe kierunki rozwoju sztuki. Dzięki twórczości Lechnera, Ferenczyego, Rippl-Rónaiego, Kassáka, Bartóka, Kodálya i Dohnányiego Węgry na trwałe wpisały się do historii światowej kultury jako kraj, który potrafił połączyć nowoczesność z głęboko zakorzenioną tradycją narodową.
Sztuka pod presją historii: wojny, komunizm i transformacja ustrojowa (1918–współcześnie)
XX wiek przyniósł Węgrom burzliwe przemiany polityczne, które silnie oddziaływały na życie artystyczne. Rozpad monarchii austro-węgierskiej po I wojnie światowej, traktat w Trianon z 1920 roku, II wojna światowa, okres komunistyczny oraz transformacja demokratyczna po 1989 roku nieustannie zmieniały warunki funkcjonowania twórców. Węgierska sztuka i muzyka stały się nie tylko zwierciadłem społecznych nastrojów, ale także narzędziem wyrażania narodowych traum, tęsknot oraz nadziei związanych z przyszłością kraju.
Jednym z najwybitniejszych malarzy pierwszej połowy XX wieku był Tivadar Csontváry Kosztka (1853–1919). Pomimo, że uznanie zdobył dopiero po śmierci, dziś jest uważany za jednego z największych artystów w historii Węgier. Jego monumentalne obrazy Samotny cedr (1907), Ruiny teatru greckiego w Taorminie (1905) oraz Pielgrzymka do cedrów Libanu (1907) łączą symbolizm, ekspresjonizm i mistyczną wizję świata.
W okresie międzywojennym wielką rolę odegrał także Victor Vasarely (1906–1997), urodzony w Peczu malarz i grafik, który później zrobił międzynarodową karierę we Francji. Jest on powszechnie uznawany za ojca op-artu, czyli sztuki wykorzystującej iluzje optyczne. Do jego najbardziej znanych cykli należą Vega, Zebry oraz Gestalt, które wywarły ogromny wpływ na sztukę współczesną.
Szczególną postacią była również Margit Anna (1913–1991), której twórczość stanowi świadectwo doświadczeń wojennych i Holokaustu. Obrazy takie jak Autoportret z lalką czy ekspresyjne kompozycje figuratywne odzwierciedlają dramat człowieka uwikłanego w totalitaryzm i przemoc XX wieku.
Po II wojnie światowej sztuka znalazła się pod silną kontrolą komunistycznego państwa. Władze promowały socrealizm, oczekując od artystów przedstawiania robotników, chłopów i osiągnięć socjalizmu. Pomimo tego wielu twórców próbowało zachować niezależność lub poszukiwało bardziej nowoczesnych form wyrazu. W latach 60. i 70. rozwijała się więc sztuka konceptualna oraz eksperymentalna, często funkcjonująca na marginesie oficjalnego życia kulturalnego.
Podobne procesy zachodziły w muzyce. Szczególną pozycję zajmował György Ligeti (1923–2006), jeden z najwybitniejszych kompozytorów XX wieku. Po stłumieniu powstania węgierskiego w 1956 roku wyemigrował na Zachód, gdzie zdobył światową sławę. Jego najbardziej znane utwory to Atmosphères (1961), Lux Aeterna (1966) oraz Requiem (1965). Kompozycje Ligetiego wykorzystują tzw. mikropolifonię, tworząc niezwykle gęste struktury dźwiękowe. Popularność przyniosło mu również wykorzystanie jego muzyki w filmach Stanleya Kubricka.
Innym ważnym twórcą był György Kurtág (ur. 1926), jeden z najwybitniejszych żyjących kompozytorów europejskich. Jego twórczość cechuje wyjątkowa oszczędność środków i emocjonalna intensywność. Do najważniejszych dzieł należą Kafka-Fragmente (1985–1987), Messages of the Late Miss R. V. Troussova (1981) oraz monumentalna opera Fin de partie (2018) oparta na dramacie Samuela Becketta.
Znaczącą rolę odegrał również Zoltán Kocsis (1952–2016), wybitny pianista, dyrygent i popularyzator muzyki Bartóka. Jego interpretacje dzieł kompozytorów węgierskich przyczyniły się do ich światowej promocji. Kocsis przez wiele lat kierował Narodową Orkiestrą Filharmoniczną Węgier, podnosząc jej rangę na arenie międzynarodowej.
W muzyce popularnej symbolem czasów komunistycznych i późniejszej transformacji był zespół Omega, założony w 1962 roku. Znany utwór Gyöngyhajú lány (Dziewczyna o perłowych włosach, 1969) stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych dzieł węgierskiego rocka. Grupa zdobyła popularność także poza granicami kraju, w tym w Polsce, dając ważny wkład do kultury Europy Środkowej.
Wydarzeniem, które głęboko wpłynęło na kulturę narodową, była rewolucja węgierska 1956 roku. Jej tragiczne stłumienie przez wojska radzieckie stało się dla wielu artystów symbolem walki o wolność. Temat ten wielokrotnie powracał w malarstwie, literaturze, teatrze i muzyce, zarówno na Węgrzech, jak i w środowiskach emigracyjnych.
Po upadku komunizmu w 1989 roku twórcy uzyskali pełną swobodę artystyczną. Węgierska sztuka zaczęła aktywnie uczestniczyć w międzynarodowym obiegu kultury, a Budapeszt ponownie stał się ważnym ośrodkiem artystycznym regionu. Współcześni artyści coraz częściej podejmują tematykę pamięci historycznej, tożsamości narodowej, migracji oraz miejsca Europy Środkowej w zglobalizowanym świecie.
Historia sztuki i muzyki węgierskiej w XX i XXI wieku pokazuje, że nawet w okresach politycznych ograniczeń kultura pozostawała przestrzenią wolności i twórczego dialogu. Dzieła Csontváryego, Vasarely’ego, Ligetiego, Kurtága czy Kocsisa dowodzą, że węgierscy artyści potrafili przekształcić dramatyczne doświadczenia historyczne w osiągnięcia o uniwersalnym znaczeniu. Dzięki temu współczesna kultura Węgier jest nie tylko świadectwem narodowych dziejów, ale również ważną częścią europejskiego dziedzictwa artystycznego.
Polska i Węgry – dialog artystyczny i muzyczny ponad granicami
Relacje polsko-węgierskie należą do najtrwalszych i najbliższych związków kulturowych w Europie Środkowej. Przez stulecia oba narody łączyły podobne doświadczenia historyczne: walka o niezależność, funkcjonowanie na pograniczu wielkich imperiów oraz silne przywiązanie do tradycji narodowej. Chociaż sztuka i muzyka Polski oraz Węgier rozwijały się w odmiennych warunkach, to często opierały się na motywach muzyki ludowej, a także podejmowały podobne tematy związane z wolnością, tożsamością i rolą kultury w życiu społecznym.
Między innymi w twórczości epoki romantyzmu widać liczne podobieństwa między twórcami obu krajów. Szczególnie znani są dwaj najwybitniejsi kompozytorzy XIX wieku: Fryderyk Chopin (1810-1849) oraz Ferenc Liszt (1811-1886). Chociaż reprezentowali odmienne style muzyczne, obaj przyczynili się do tego, że muzyka narodowa znalazła swoje szczególne miejsce na arenie międzynarodowej. Chopin rozsławił polonezy i mazurki, między innymi Polonez As-dur op. 53, Mazurki op. 24 oraz Koncert fortepianowy e-moll op. 11. Z kolei Liszt inspirował się muzyką węgierską, tworząc słynne Rapsodie węgierskie, Sonatę h-moll czy poemat symfoniczny Preludia. Obaj artyści znali się i spotykali w Paryżu, gdzie należeli do tego samego środowiska artystycznego, kształtującego ówczesnie europejską kulturę romantyczną.
Wiele podobieństw można znaleźć również w malarstwie historycznym. Na Węgrzech ważną rolę odgrywał Mihály Munkácsy (1844-1900), autor monumentalnych obrazów Chrystus przed Piłatem, Ecce Homo oraz Zdobycie Honfoglalás, przedstawiającego przybycie Madziarów do Kotliny Karpackiej. W Polsce podobną pozycję zajmował Jan Matejko (1838-1893), twórca monumentalnych obrazów takich jak: Bitwa pod Grunwaldem, Hołd Pruski oraz Konstytucja 3 maja. Obaj malarze wykorzystywali wydarzenia historyczne jako narzędzie budowania świadomości narodowej i utrwalania zbiorowej pamięci.
Na przełomie XIX i XX wieku sztuka obu narodów jeszcze bardziej czerpała z kultury ludowej. Na Węgrzech najwybitniejszymi badaczami folkloru byli Béla Bartók (1881-1945) oraz Zoltán Kodály (1882-1967). Bartók zasłynął dziełami Koncert na orkiestrę, Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i czelestę oraz operą Zamek Sinobrodego. Kodály stworzył między innymi Psalmus Hungaricus, Tańce z Galánty i operę Háry János. W Polsce podobną drogą podążali Karol Szymanowski (1882-1937), twórca baletu Harnasie, opery Król Roger czy zbioru Mazurków op. 50, a także etnograf i kompozytor Oskar Kolberg (1814-1890), którego praca związana z dokumentowaniem kultury ludowej różnych regionów Polski pozwoliła zachować wiele utworów, które dzisiaj prawdopodobnie zostałyby całkowicie zapomniane. Wyraźnie widać więc, że zarówno Polacy i Węgrzy uznawali folklor za fundament współczesnej im kultury narodowej.
Również w okresie międzywojennym oraz po II wojnie światowej twórcy obu krajów mierzyli się z podobnymi wyzwaniami politycznymi i społecznymi. Sztuka często stawała się przestrzenią zachowania niezależnej myśli w warunkach ograniczonej wolności. Na Węgrzech szczególną rolę odegrał György Ligeti (1923-2006), autor nowatorskich utworów Atmosphères, Lux Aeterna i Requiem. Z kolei w Polsce podobne znaczenie dla muzyki współczesnej mieli Witold Lutosławski (1913-1994), twórca utworów takich jak Koncert na orkiestrę, III Symfonia oraz Łańcuch II, a także Krzysztof Penderecki (1933-2020), autor Trenu Ofiarom Hiroszimy, Pasji według św. Łukasza oraz Polskiego Requiem. Te wybitne dzieła stały się symbolem artystycznej wolności i nowoczesności Europy Środkowej.
Szczególnym momentem zbliżenia obu narodów był rok 1956. Poznański czerwiec oraz rewolucja węgierska w październiku stały się symbolami sprzeciwu wobec systemu komunistycznego. Wydarzenia te znalazły odzwierciedlenie w literaturze, muzyce i sztukach wizualnych. Polscy artyści wyrażali solidarność z Węgrami, a pamięć o 1956 roku do dziś stanowi istotny element wspólnego dziedzictwa kulturowego Polski i Węgier.
W świecie sztuk wizualnych warto wspomnieć o Victorze Vasarelym (1906-1997), pionierze op-artu i autorze cykli Vega oraz Zebry. Jego twórczość była prezentowana także w polskich galeriach i wywierała wpływ na środowiska artystyczne zainteresowane abstrakcją geometryczną. Po stronie polskiej podobną międzynarodową rozpoznawalność osiągnął Wojciech Fangor (1922-2015), jeden z przedstawicieli sztuki optycznej oraz autor słynnych obrazów z serii M.
Relacje i współpraca kulturalna między Polską i Węgrami uległa dalszemu rozwojowi po 1989 roku. Organizowane są wspólne festiwale muzyczne, wystawy muzealne, projekty teatralne oraz programy wymiany artystów. Instytuty Polskie w Budapeszcie, Węgierskie Instytuty Kultury w Polsce, a także nasz Instytut Współpracy Polsko Węgierskiej im. Wacława Felczaka aktywnie promują dorobek obu narodów. Współczesna kultura polska i węgierska coraz częściej funkcjonuje w ramach wspólnej przestrzeni środkowoeuropejskiej, zachowując jednocześnie własny charakter.
Historia kontaktów Polski i Węgier pokazuje, że znane przysłowie „Polak, Węgier, dwa bratanki” odnosi się nie tyle do polityki i historii, ale przede wszystkim do kultury i sztuki. Od Chopina i Liszta, przez Matejkę i Munkácsyego, Szymanowskiego i Bartóka, aż po Lutosławskiego, Pendereckiego i Ligetiego, twórcy obu narodów budowali mosty porozumienia oparte na wspólnych doświadczeniach oraz umiłowaniu wolności i szacunku dla narodowej tradycji. Dialog artystyczny między Polską a Węgrami pozostaje dzięki temu jednym z najbardziej trwałych i inspirujących zjawisk w kulturze Europy Środkowej.
MACIEJ IWANKIEWICZ