Stefan Batory
2026-03-18
Stefan Batory urodził się w 1533 r. w Szilágysomlyó (dziś Șimleu Silvaniei w Rumunii). Wychowywał się w Bratysławie i Wiedniu, a następnie spędził osiem miesięcy we Włoszech.
Po powrocie do Siedmiogrodu jako 23-latek, w imieniu stanów witał wracających Izabelę i Jana, którzy powierzyli mu zadania wojskowe. Z różnym powodzeniem walczył przeciw wojskom Ferdynanda, lecz jego kariera rozwijała się: wraz z bratem Andrzejem wszedł do rady królewskiej przy Izabeli. Następnie przejściowo odsunął się w cień i spędził dwa lata w niewoli wiedeńskiej. Uwolnienie wyjednali sułtan, doża wenecki oraz król Polski. Po śmierci Jana obrano go jednak księciem Siedmiogrodu; jako władca położył nieprzemijające zasługi w budowie systemu rządów. Był politykiem o wybitnej kulturze, władał wieloma językami, był człowiekiem światowym i obeznanym także w sprawach wojskowych.
Elekcja w Polsce
Król Polski Zygmunt August (brat Izabeli) zmarł w 1572 r. bezpotomnie, a wraz z nim wygasła męska linia Jagiellonów. W latach pięćdziesiątych XVI w., jako syn Izabeli, Jan Zygmunt bywał wymieniany wśród potencjalnych następców tronu, zmarł jednak rok przed swym stryjem. O koronę polską – obok Habsburgów – zaczęły więc zabiegać także szwedzki ród Wazów oraz francuski ród Walezjuszów.
W 1573 r., na pierwszej wolnej elekcji, zwyciężyła partia francuska, lecz wybrany Henryk Walezy panował w Polsce zaledwie nieco ponad rok, po czym powrócił do Paryża, gdzie został koronowany. Polska ponownie pozostała bez króla. Wówczas narodził się pomysł, by jednym z warunków objęcia tronu było poślubienie Anny Jagiellonki (siostry Izabeli i Zygmunta Augusta). W 1575 r. Batory przegrał wprawdzie z Maksymilianem Habsburgiem w elekcji, lecz ponieważ wybór musiał być jednomyślny, rozpoczęła się długa zwłoka i spór. Ostatecznie Batory – spełniając również pozostałe warunki „stronnictwa narodowego” – poślubił Annę.
Król Polski
Batory był królem Polski w latach 1576–1586. Mimo że jego koncepcja władzy zasadniczo różniła się od wyobrażeń szlachty, stał się jednym z najwyżej cenionych monarchów w dziejach Polski. Nie akceptował ograniczeń republiki szlacheckiej, w której bez zgody stanu szlacheckiego nie można było nakładać podatków, prowadzić wojen ani ograniczać praw szlacheckich. Uważano go za tyrana, ponieważ bezwzględnymi metodami likwidował anarchiczne stosunki panujące w państwie. Równocześnie najpierw złamał opór, a następnie skutecznie skonsolidował gospodarkę kraju, ograniczył korupcję, zreformował armię i w trzech wielkich kampaniach pokonał cara Iwana IV Groźnego, odzyskując dla Korony inflanckie ziemie.
Reformy Batorego
Reformy rozpoczął w 1578 r. od gruntownej przebudowy systemu sądowego. Powołał niezależny od króla Trybunał Koronny. Od tego czasu sądownictwo funkcjonowało w stałym miejscu, według określonego porządku urzędowego i z udziałem odpowiednich ekspertów. W średniej perspektywie ograniczyło to korupcję przenikającą całe życie publiczne. Reforma oznaczała zwycięstwo szlachty nad senatem, dlatego sejm chętnie uchwalił podatki konieczne do sformowania armii.
Reformę wojsk przeprowadził na wzór siedmiogrodzki. Zreorganizował jazdę i piechotę. Pułki piechoty wystawiane z poddanych dóbr królewskich wykazały swe znaczenie już w wojnie inflanckiej. W kawalerii natomiast – na wzór węgierski – stworzył husarię o lżejszym uzbrojeniu i opancerzeniu, uzupełniając ją niemieckimi i węgierskimi najemnikami. Uregulował także sytuację Kozaczyzny na pograniczu: 6000 ludzi wpisał do rejestru, zapewniając im żołd, broń i konie, dzięki czemu mogli skutecznie chronić południowo-wschodnie granice państwa. Wreszcie stworzył nowoczesną artylerię.
Utrzymanie armii pociągało za sobą ogromne koszty, stąd niezbędna była reforma systemu podatkowego. Przeprowadził ją na tyle skutecznie, że w ciągu dziesięciu lat rządów podwoił dochody królewskie. Ponadto zaciągał korzystne kredyty, które mógł pokrywać łupami z udanych wypraw. W dziejach Polski Batory był ostatnim monarchą, który dzięki kampaniom wojennym potrafił powiększyć terytorium państwa.
Pokonanie cara Iwana IV Groźnego
Gdy Stefana Batorego wybrano królem Polski (1576), wojna inflancka trwała już od 18 lat. Jednym z warunków jego panowania było pomyślne zakończenie konfliktu. W tym celu należało pilnie stworzyć podstawy finansowe i przeorganizować wojsko. Ofensywę rozpoczął w 1577 r. Po zdobyciu Połocka, w 1581 r. zajął również rosyjski Psków. Jego taktyka zaskoczyła Rosjan, ponieważ Batory uderzył na terytorium rosyjskie, atakując od tyłu siły rosyjskie, które wtargnęły do Inflant. Obok wojsk polsko-litewskich walczyły także oddziały siedmiogrodzkie pod dowództwem Gáspára Bekesa (Kasper Bekiesz). Dzięki zwycięstwu Rosja zdołała umocnić się w regionie dopiero sto lat później.
Planów dynastycznych nie zdołał ostatecznie zrealizować, ponieważ w 1586 r. nagle zmarł.
