Związki rodu Zápolyów z Polską
2026-03-16
Ród Zápolyów awansował do grona najbogatszych posiadaczy ziemskich w czasach Hunyadych. Spośród trzech braci Imre i Stefan uzyskali tytuł hrabiowski i doszli do szczytów hierarchii politycznej (palatyn), natomiast Miklós został biskupem siedmiogrodzkim. W krótkim czasie Zápolyowie stali się – po Hunyadych i Jagiellonach – najpoważniejszymi kandydatami do tronu węgierskiego.
Do zdobycia korony nie wystarczały jednak majątek i wpływy polityczne; potrzebne było również uznanie międzynarodowe. Dlatego w 1486 r. Stefan poślubił Jadwigę z polskiej, państwowotwórczej dynastii Piastów. Z małżeństwa tego urodziło się dwóch synów (Jan i Jerzy) oraz dwie córki (Barbara i Magdalena). Związek ten nie tylko podniósł prestiż rodu Zápolyów, ale sprawił też, że dzieci – po linii matki – miały odtąd w żyłach krew królewską polską.
Po śmierci króla Macieja (1490) królem Węgier został Władysław II (Jagiellończyk) przy wsparciu Stefana Zápolyi. Gdy jednak w 1504 r. Władysław doznał udaru, walka o tron ponownie się zaostrzyła. Jadwiga starała się zapewnić dzieciom małżonków z rodów królewskich: dla Jana przewidywała Annę (córkę króla Władysława), dla Jerzego – Elżbietę Hunyadi. Ostatecznie książę Zygmunt (od 1506 r. król Polski) złożył propozycję nie do odrzucenia: poślubi Barbarę. W międzyczasie Władysławowi urodził się syn (Ludwik II), a do małżeństwa Zygmunta i Barbary doszło dopiero w 1512 r. Było to drugie małżeństwo Zápolyów z polską dynastią. W konsekwencji w okresie po Jagiellonach Jan Zápolya stał się jednoznacznym pierwszym kandydatem do tronu. Jagiellonowie zapewnili w ten sposób lojalność Zápolyów, a jednocześnie osłabili szanse Habsburgów na zdobycie korony węgierskiej.
W 1526 r. w bitwie pod Mohaczem polegli nie tylko król Ludwik II, lecz także Jerzy Zápolya. Wkrótce potem Jana obrano królem, jednak do korony rościł sobie prawa również Ferdynand Habsburg, który wyparł Jana z kraju. Ponieważ król Polski Zygmunt I prowadził działania wojenne na północy z Zakonem oraz na wschodzie z Moskwą, nie zamierzał wszczynać – po stronie Jana – wojny przeciw Turkom. Nie przeszkodziło to jednak Janowi w zaciąganiu polskich najemników; mimo to przegrał bitwę i znalazł schronienie w Tarnowie w Polsce.
Tymczasem dyplomaci polscy podejmowali starania na rzecz Jana. Hieronim Łaski prowadził rozmowy w Konstantynopolu z Turkami, a Polacy podjęli także próbę przełamania impasu między Ferdynandem a Janem. Ostatecznie pokój zawarto dopiero w 1538 r. w Wielkim Waradynie (dziś: Oradea w Rumunii). Kraj podzielono, a zarazem postanowiono, że po śmierci Jana – w razie braku potomka – Ferdynand zostanie królem całego państwa.
Wówczas Zygmunt ponownie wsparł Jana: wydał za niego Izabelę Jagiellonkę (córkę z drugiego małżeństwa; Barbara zmarła w 1515 r.), którą koronowano w Székesfehérvár na królową (była to ostatnia koronacja w tym mieście w dziejach Węgier). Wkrótce urodził się syn – mały Jan (II) – jako potencjalny następca tronu. Było to już trzecie małżeństwo Zápolyów z dynastią królewską. Jan jednak zmarł. W 1541 r. Sulejman zdobył Budę, a Izabeli i małemu Janowi pozostawił Wschodnie Węgry oraz Siedmiogród.
